Бенефициран стаж значи дека на работник на особено тешко и по здравјето штетно работно место секои 12 месеци ефективна работа му се сметаат како 14 до 18 месеци стаж на осигурување, а старосната граница за пензија му се намалува. Правото не се стекнува со одлука на работодавачот, ниту со колективен договор — работното место мора да биде утврдено со правилник или, ако не е во него, преку постапка со стручна документација пред Комисијата за ревизија. Оваа статија ја објаснува целата постапка и што конкретно мора да се докаже.
Што вели законот
Основата е во Законот за пензиското и инвалидското осигурување (Сл. весник на РМ бр. 98/12 со бројни подоцнежни измени; последните релевантни се објавени во Сл. весник на РСМ бр. 193/24, 75/25, 154/25, 269/25 и 62/26).
Според член 108, стаж со зголемено траење им се смета на две категории осигуреници:
- на оние што работат на особено тешки и по здравјето штетни работни места, и
- на оние што работат на работни места на кои по наполнувањето на определени години на живот не можат со успех да ја вршат својата професионална дејност.
Степенот на зголемувањето зависи од тежината на штетноста, односно од природата на работата. Работните места се распоредуваат во пет групи, така што секои 12 месеци ефективна работа се сметаат како 14, 15, 16, 17 или 18 месеци стаж.
Кои работни места се квалификуваат
Ова е делот што најчесто се погрешно разбира. Член 109 став (1) поставува три кумулативни услови — сите три мора да бидат исполнети истовремено:
- Во врска со извршувањето на работите да постојат позначителни штетни влијанија врз здравствената состојба и врз работната способност — и покрај тоа што се применети сите општи и посебни заштитни мерки утврдени со прописите, како и другите мерки што можат да влијаат врз отстранувањето или намалувањето на штетните влијанија.
- Работите да се извршуваат непосредно покрај изворите на штетните влијанија, во непрекинатиот тек на работата.
- Работите под тие околности да ги извршува ист работник во текот на полно работно време — при што како полно се смета и работното време пократко од 40 часа неделно, ако е така определено токму поради посебните услови за работа.
Првиот услов е најтежок за доказ. Не е доволно да покажете дека има бучава или прашина — треба да покажете дека штетното влијание останува значајно откако се применети сите пропишани заштитни мерки. Ако проблемот се решава со подобра вентилација или со ротација на работници, работното место не се квалификува.
Член 109 став (2) ја покрива втората категорија: занимања во кои поради природата и тежината на работата физиолошките функции на организмот опаѓаат до мера што му го оневозможува на работникот натамошното успешно вршење на истата дејност.
Колку изнесува бенефицијата
| 12 месеци се сметаат како | Старосната граница се намалува за 1 година за секои |
|---|---|
| 13 месеци | 7 години |
| 14 месеци | 6 години |
| 15 месеци | 5 години |
| 16 месеци | 4 години |
| 17 месеци | 3 години и 6 месеци |
| 18 месеци | 3 години |
Изворот е член 19 став (1) од Законот за ПИО. Ако осигуреникот поминал периоди на места со различни степени, вкупното намалување се пресметува пропорционално, како збир на поединечно утврдените намалувања (член 19 став (2)). За подземните работи важи посебно правило: осигуреник со различни степени може да стекне право на старосна пензија со 40 години пензиски стаж (маж), односно 35 години (жена) — член 19 став (3).
Важно ограничување: според член 113, стажот се зголемува само за времето што ефективно е поминато на работа.
Постапката: од стручна документација до Фондот
1. Проверка дали работното место е веќе на списокот
Официјалниот список е во Правилникот за утврдување на работните места на кои стажот на осигурување се смета со зголемено траење (Сл. весник на РСМ бр. 174/25, дополнет со 74/26 и 158/26), донесен врз основа на член 110 од Законот за ПИО. Списокот е обемен — над 60 страници по азбучен редослед — и опфаќа рударство, металургија, енергетика, хемиска индустрија, царина и други дејности. Ако работното место е таму со точен назив и степен, нема потреба од посебна постапка; се применува правилникот.
2. Ако работното место не е на списокот
Тогаш се применува член 111. Работните места што не се опфатени со правилникот, како и ревизијата на тие места, ги утврдува Комисијата за ревизија на работни места на кои стажот на осигурување се смета со зголемено траење.
Комисијата ја формира надлежниот министер и брои три члена: два стручни и компетентни лица од областа на безбедноста и здравјето при работа и еден член од областа на пензиското и инвалидското осигурување.
Клучна одредба е член 111 став (3): утврдувањето, како и ревизијата, Комисијата ги врши врз основа на елаборат за утврдување на работни места со стаж на осигурување со зголемено траење, изработен согласно со Методологијата за утврдување на нормативи за изработка на тој елаборат. Методологијата ја донесува надлежниот министер (член 111 став (4)) и таа ги пропишува нормативите — начинот на мерење, обработка и вреднување на податоците што елаборатот мора да ги содржи.
Овој елаборат е она што во пракса се нарекува „стручна документација за бенефициран стаж". Бидејќи Методологијата се менува независно од правилникот со списокот, пред започнување на постапка вреди да се провери нејзината актуелна верзија кај Министерството за социјална политика, демографија и млади, односно кај Комисијата за ревизија — за да не се работи документација по надминат норматив.
3. Ревизија на секои пет години
Ревизијата се врши најдоцна во рок од пет години од денот на утврдувањето (член 111 став (1)). Документацијата не е еднократна — состојбата се преиспитува периодично, а ако условите се подобрени, степенот може да се намали или правото да престане. Член 111 став (5) им дава можност на работодавачите и сами да иницираат постапка за промена на техничко-технолошките услови на работа — подобра долгорочна стратегија од трајно плаќање зголемен придонес.
4. Пријава кон Фондот на ПИОМ
Кога решението ќе стане правосилно, работодавачот е должен податоците за зголемувањето на стажот да ги достави во матичната евиденција на Фондот на ПИОМ во рок од осум работни дена од правосилноста на решението, односно од денот на утврдување на фактичката состојба за работите на кои стажот се смета со зголемено траење (член 209 точка 5 од Законот за ПИО).
Со придонесот за стаж со зголемено траење се обезбедуваат средствата за покривање на зголемените обврски од бенефицијата и од намалувањето на старосната граница (член 189 од Законот за ПИО) — трошокот е на работодавачот.
Што мора да содржи стручната документација
Структурата на елаборатот ја определува Методологијата од член 111 став (4), но неговиот доказен товар произлегува директно од трите кумулативни услови во член 109. Без оглед на формата, елаборатот мора убедливо да го докаже следново:
- прецизен опис на работното место, технолошкиот процес и работните задачи, со податоци за работодавачот и за бројот на работници на тоа место
- идентификација на изворите на штетни влијанија и потврда дека работникот работи непосредно покрај нив, во непрекинат тек, со полно работно време
- преглед на сите веќе применети општи и посебни заштитни мерки — технички, организациски и лична заштитна опрема
- мерни резултати што покажуваат дека штетното влијание останува значајно и по тие мерки, со споредба со максимално дозволените вредности
- анализа на влијанието врз здравствената состојба и работната способност на работниците
- заклучок со предлог за степенот на зголемување на стажот и образложение зошто е предложен токму тој степен
Ако некој од овие елементи недостига или е само декларативен, Комисијата има основа да бара дополнување, што ја одолжува постапката.
Улогата на мерењата на штетностите
Мерењата се доказната основа на целиот елаборат. Без нив, тврдењето „работата е штетна" останува опис, а не доказ.
Најчесто се потребни мерења на бучава, вибрации, прашина, хемиски штетности во воздухот на работното место, микроклима и осветленост. Резултатите се споредуваат со максимално дозволените вредности, а разликата меѓу измереното и дозволеното е она што ја носи аргументацијата.
Затоа мерењата во работна средина и ажурираната проценка на ризик обично се првиот чекор, а не последниот — тие уште пред започнување покажуваат дали случајот има изгледи.
Клучните измени 2023 – 2026
| Пропис | Што променил |
|---|---|
| Сл. весник на РСМ бр. 68/23 | Нови места кај рудниците за олово и цинк и за бакар (лужење и катоден бакар); измени кај Царинската управа |
| Сл. весник на РСМ бр. 19/24 | Обемно дополнување кај рудниците за јаглен, БТО системите и термоелектраните — стотици нови места со степени 12/14 и 12/15 |
| Сл. весник на РСМ бр. 193/24 (Закон за ПИО) | Надлежноста премина на министерот за социјална политика, демографија и млади — вклучително за членовите 110, 111 и 112 |
| Сл. весник на РСМ бр. 174/25 | Нов правилник во целост. Ги става вон сила претходните (284/21, 68/23, 19/24 и 119/24). Објавен на 20.8.2025 |
| Сл. весник на РСМ бр. 74/26 | Додаден дел „Обезбедување и противпожарна единица" — заменик командир на пожарна, водач на смена и пожарникар, сите со степен 12/15 |
| Сл. весник на РСМ бр. 158/26 | Во делот „Хидроцентрали" додадена нова подгрупа „Надземни хидроцентрали" — главен оператор, оператор со електро и оператор со машинска стручна спрема, сите со степен 12/14 |
Практичната последица од 174/25 е дека сите претходни верзии на списокот се вон сила. Ако вашата интерна документација се повикува на правилникот од 2021 година, таа референца е застарена и треба да се усогласи со 174/25 и со дополнувањата од 74/26 и 158/26.
Двете дополнувања од 2026 година се показател како функционира системот во практика: списокот не се менува во целост, туку се доградува со поединечни работни места кога ќе се утврди дека условите од член 109 се исполнети. Затоа проверката дали работното место е на списокот треба да се прави на последната верзија, а не на онаа што ја имате зачувана во архивата.
Како можеме да помогнеме
РИ-Опуспроект ја изработува стручната документација за утврдување на работни места со стаж на осигурување со зголемено траење и ги спроведува мерењата на штетностите што ја поткрепуваат. Пред да се тргне во постапка, правиме проценка дали работното место воопшто ги исполнува трите услови од член 109 — за да не се вложува во документација без изгледи. Погледнете ја услугата бенефициран стаж или побарајте понуда со список на работните места што ве интересираат.
Статијата е информативна и не ја заменува стручната консултација. Прописите се менуваат — последно ажурирање: август 2026.
Статијата е информативна и не ја заменува стручната консултација.
