Работната средина се мери затоа што законот тоа го бара, но и затоа што без броеви нема ниту веродостојна проценка на ризик. Се испитуваат хемиските, биолошките и физичките штетности, микроклимата и осветленоста. Првото мерење се врши најдоцна една година од почетокот на работата, а ново испитување е задолжително секогаш кога ќе се промени процесот или објектот.
Што точно се мери во работната средина
Обврската е поставена директно во Законот за безбедност и здравје при работа: работодавачот е должен во работните и помошните простории во кои се одвиваат технолошките процеси да врши испитување на хемиските, биолошките и физичките штетности, микроклимата и осветленоста (член 34 од Законот за безбедност и здравје при работа, Сл. весник на РМ бр. 92/2007 со подоцнежните измени, последна во Сл. весник на РСМ бр. 74/2025).
Микроклима
Микроклимата се состои од три величини што се мерат заедно: температура на воздухот, релативна влажност и брзина на струење на воздухот. Тие заедно одредуваат дали телото може да го одржи топлинскиот баланс. Премногу топло и влажно значи замор, пад на концентрацијата и поголема веројатност за грешка; премногу ладно и струење значи болки во зглобовите и заладувања.
Законот тука има една посебност што многу фирми ја пропуштаат: микроклиматските испитувања мора да се вршат и во летниот и во зимскиот период, за време на работниот процес (член 34 став 2). Едно мерење во април не е доволно.
Осветленост
Осветленоста се мери во луксови на самото работно место — таму каде што се изведува задачата, а не на средина на просторијата. Ниската осветленост е директна причина за замор на видот, но и за повреди, бидејќи работникот не ја гледа опасноста на време. Кај прецизни операции, контрола на квалитет и работа со екрани разликата помеѓу задоволителна и недоволна осветленост се мери во десетици проценти продуктивност.
Бучава
Кај бучавата вредностите се јасно определени со посебен пропис (Правилник за безбедност и здравје при работа на вработените изложени на ризик од бучава, Сл. весник на РМ бр. 21/2008, член 4):
- долна акциона вредност: дневно ниво на изложеност 80 dB — работодавачот мора да им овозможи на вработените штитници за слух;
- горна акциона вредност: 85 dB — носењето штитници станува задолжително, работните места се обележуваат, а работодавачот изготвува и спроведува програма за технички и организациски мерки за намалување на бучавата;
- гранична вредност на изложеност: 87 dB — оваа вредност не смее да се надмине, а при нејзиното пресметување се зема предвид придушувањето од штитниците.
Истиот правилник во членот 5 бара мерењето да го вршат овластени правни или физички лица, во соодветни интервали, според прописите за вршење на повремени прегледи и испитувања.
Вибрации
Се мерат вибрациите што преку рацете се пренесуваат од рачен алат (дупчалки, брусилки, чекани) и вибрациите на целото тело кај возачи на вилушкари, дигалки и градежни машини. Долготрајната изложеност води кон трајни оштетувања на крвните садови и нервите на шаките и кон оштетувања на 'рбетот.
Хемиски штетности и прашина
Тука спаѓаат гасовите, пареите, маглите, чадот и прашината што се јавуваат или се создаваат во текот на технолошкиот процес. Целта на мерењето е да се утврди дали концентрацијата се движи во границите на обврзувачките гранични вредности за професионална изложеност дадени во Прилог број 1 кон Правилникот за минималните барања за безбедност и здравје при работа на вработени од ризици поврзани со изложување на хемиски супстанци (Сл. весник на РМ бр. 46/2010, член 4 став 1). Кај прашината дополнително е важно дали станува збор за фиброгена прашина (со слободен SiO₂), бидејќи таа носи ризик од силикоза.
На колку години се повторуваат мерењата
Ова е прашањето околу кое има најмногу забуна на пазарот, па вреди да се одговори прецизно.
Законот за безбедност и здравје при работа поставува еден изречен рок и една низа настани: испитувањата мора да се извршат најдоцна во рок од една година од денот на започнувањето со работа, односно по секоја промена на технолошкиот процес, реконструкција на објектот, реконструкција на системот на вентилација, греење и климатизација или по извршената измена на технолошката опрема (член 35).
Она што законот не го пропишува е фиксен редовен циклус. Тригодишниот интервал што често се цитира во практиката потекнува од Правилникот за периодичните испитувања на орудијата за работа и уредите, хемиските и биолошките штетности и микроклимата (Сл. лист на СФРЈ бр. 26/1967). Тој правилник е ставен вон сила со член 12 од Правилникот за минималните барања за безбедност и здравје при работа на вработени од ризици поврзани со изложување на хемиски супстанци (Сл. весник на РМ бр. 46/2010). Оттогаш во македонското законодавство нема пропис што нумерички го определува редовниот интервал на мерењата во работната средина.
Тоа не значи дека мерењето се врши само еднаш. Правилникот за хемиски супстанци бара мерењата да се вршат „редовно и кога ќе дојде до промена на условите" (член 7 став 4), а Правилникот за бучава — „во соодветни интервали" (член 5 став 5). Во отсуство на пропишан број години, интервалот се утврдува врз основа на проценката на ризик, природата на изложеноста и стручната практика. Кај изложеност блиску до граничните вредности интервалот е пократок; кај стабилни процеси со ниска изложеност — подолг.
| Параметар | Што пропишува законот | Правен основ |
|---|---|---|
| Микроклима (температура, влажност, струење на воздух) | Прво мерење најдоцна една година од започнувањето со работа; задолжително и во летен и во зимски период; ново мерење по секоја промена | ЗБЗР чл. 34 и 35 |
| Хемиски штетности (гасови, пареи, магли, чад) | Прво мерење најдоцна една година; потоа редовно и при промена на условите на изложеност | ЗБЗР чл. 34 и 35; Правилник 46/2010 чл. 4 и 7 |
| Прашина | Прво мерење најдоцна една година; потоа редовно и при промена на условите | ЗБЗР чл. 34 и 35; Правилник 46/2010 чл. 4 и 7 |
| Бучава | Прво мерење најдоцна една година; потоа во соодветни интервали определени според проценката на ризик | ЗБЗР чл. 34 и 35; Правилник 21/2008 чл. 3, 4 и 5 |
| Вибрации | Прво мерење најдоцна една година; потоа според проценката на ризик | ЗБЗР чл. 34 и 35 |
| Биолошки штетности | Прво мерење најдоцна една година; потоа според проценката на ризик | ЗБЗР чл. 34 и 35 |
| Осветленост | Прво мерење најдоцна една година од започнувањето со работа и по секоја промена; во пракса се мери во ист циклус со останатите параметри | ЗБЗР чл. 34 и 35 |
| Сите параметри — при промена | Веднаш, без чекање на редовниот интервал | ЗБЗР чл. 35 |
Кога мерењата мора да се повторат порано
Дури и кога извештајот е релативно свеж, законот бара ново испитување по секоја промена на технолошкиот процес, реконструкција на објектот, реконструкција на системот на вентилација, греење и климатизација или по извршена измена на технолошката опрема (член 35).
Во пракса тоа значи дека новиот компресор, преселбата на линија во друга хала, вградената нова вентилација или преминот на друг растворувач го поништуваат постојниот извештај за тој дел од погонот. Ова е и најчестата причина инспекторот да најде неусогласеност кај фирма што инаку уредно ги плаќала мерењата.
За што служи извештајот од мерењата
Извештајот има две функции и двете се подеднакво важни.
Прво — доказ пред инспекторот. Работодавачот е должен да води евиденција за спроведените испитувања на физичките, хемиските и биолошките штетности и на микроклимата во работните и помошните простории, при што евиденцијата ги содржи и сите технички документи, извештаи, наоди и мислења (член 37 од ЗБЗР). Кога државниот инспектор за труд ќе побара доказ, тоа не е усна изјава — тоа е извештај со датум, метода, употребени инструменти и измерени вредности по работни места.
Второ — влезен податок за проценката на ризик. Проценката на ризик на работното место не може веродостојно да ја оцени изложеноста на бучава, прашина или топлотно оптоварување без измерени вредности. Измерените податоци понатаму ја одредуваат и содржината и периодичноста на здравствените прегледи: на пример, при изложеност на бучава еднаква или повисока од 85 dB(A) првиот периодичен преглед се врши по 12 месеци, а потоа на секои 18 месеци; при изложеност еднаква или повисока од 90 dB(A) — по 6 месеци, а потоа на секои 12 месеци (Уредба за видот, начинот, обемот и ценовникот на здравствените прегледи на вработените, Сл. весник на РМ бр. 60/2013, Прилог број 5).
Кој смее да ги врши мерењата
Периодичните мерења на хемиски, физички и биолошки штетности и микроклиматски услови во работната средина смее да ги врши само правно или физичко лице кое има дозвола издадена од надлежното министерство (член 45 од ЗБЗР). По измените од април 2025 година надлежноста за издавање на овие дозволи е кај Министерството за економија и труд (Сл. весник на РСМ бр. 74/2025).
Мерната опрема е другата половина од равенката. Резултат добиен со неверификуван инструмент нема доказна вредност. Лабораторијата на Опуспроект е акредитирана според МКС EN ISO/IEC 17025 (сертификат ЛТ-37) и работи со инструменти наменети токму за овие параметри: TESTO 605, 512 и 425 за микроклима, TESTO 545 за осветленост, звукомер од класа 1 Cirrus CR:831C за бучава, анализатори Brüel & Kjær и Schenck за вибрации, гасни анализатори TESTO 350 XL и 300 XL и уреди Gray Wolf IQ-410 и TG-501/502 за квалитет на воздухот. Целиот список е достапен на страницата опрема.
Што ризикувате ако немате мерења
Прекршочните одредби на Законот за безбедност и здравје при работа тука се јасни:
- Ако воопшто не се извршени испитувања на хемиските, биолошките и физичките штетности, микроклимата и осветленоста (член 34), глобата изнесува од 500 до 1.000 евра во денарска противвредност за микро и мал работодавач - правно лице, од 1.000 до 2.000 евра за среден и од 3.000 до 4.000 евра за голем работодавач. За одговорното лице во правното лице глобата е 300, односно 400 или 500 евра, зависно од големината на работодавачот (член 58).
- Ако испитувањата не се извршени во рокот од една година од започнувањето со работа, односно по промена на процесот или реконструкција, глобата е од 300 до 400 евра за микро и мал работодавач, од 600 до 800 евра за среден и од 800 до 1.000 евра за голем (член 57).
- Ако сторителот ја плати глобата во рок од осум дена од издавањето на прекршочниот платен налог, плаќа половина од предвидениот износ (член 54).
- Ако истиот прекршок се повтори во рок од една година, инспекторот со решение ја забранува работата во работната просторија, односно работниот простор, во траење од 15 дена (член 54 став 3).
Покрај глобата, инспекторот има право со решение да ја забрани работата во целост или на дел од опремата, погонот или технолошкиот процес доколку утврди непосредна опасност (член 49).
Како можеме да помогнеме
Опуспроект врши мерења во работната средина со сопствена акредитирана лабораторија — микроклима, осветленост, бучава, вибрации, хемиски штетности и прашина, со извештај подготвен така што директно се вградува во проценката на ризик. Ако не сте сигурни кои параметри се однесуваат на вашиот процес и кога истекува претходниот извештај, испратете ни го списокот на работни места и ќе ви подготвиме план на мерења. Побарајте понуда или погледнете ги останатите мерења и тестирања.
Статијата е информативна и не ја заменува стручната консултација. Прописите се менуваат — последно ажурирање: август 2026.
Статијата е информативна и не ја заменува стручната консултација.
