Секој работодавач во Република Северна Македонија има точно определен список обврски за безбедност и здравје при работа. Тие произлегуваат од Законот за безбедност и здравје при работа („Службен весник на РМ" бр. 92/07 со подоцнежните измени, последна објавена во „Службен весник на РСМ" бр. 74/25) и не зависат од дејноста или големината на фирмата — законот се применува во сите дејности на јавниот и приватниот сектор. Подолу е целосниот список: што бара секоја обврска, кој мора да ја исполни и во кој рок.
Кој е опфатен со законот
Одредбите важат за сите лица осигурени од повреда на работно место или професионални болести и за сите други лица вклучени во работните процеси. Обврските не се однесуваат само на „производствените" фирми — канцеларија, продавница, ресторан и градилиште подеднакво влегуваат во опфатот.
Работодавачот може обврските да ги довери на овластено правно или физичко лице ако нема соодветен стручен кадар и техничка опременост. Според член 6 став (4), ангажирањето надворешна фирма не го ослободува работодавачот од неговата одговорност.
1. Изјава за безбедност со проценка на ризик
Ова е основниот документ на целиот систем. Според член 11, секој работодавач мора да изготви и да спроведе изјава за безбедност за секое работно место, заснована на идентификација на опасностите и на процена на ризиците.
Три работи што често се превидуваат:
- за изјавата мора да се обезбеди мислење од синдикатот, а таму каде што нема синдикат — од претставникот на вработените;
- ако се променат условите или се појави нова опасност, се изготвува нова изјава, не се дополнува старата;
- изјавата мора да им се презентира на вработените и на нивните претставници (член 27 став 2).
Изработката на проценка на ризик е стручна работа за која е потребна дозвола од министерството.
2. Стручно лице за безбедност при работа
Работодавачот мора да назначи едно или повеќе стручни лица (член 17 алинеја 1 и член 18). Колку лица и со каков степен на образование зависи од организацијата, природата и обемот на работниот процес, бројот на вработени, бројот на смени и бројот на работни единици.
Стручното лице ја изготвува стручната основа за изјавата за безбедност, врши внатрешен надзор, ги анализира повредите и ги спроведува обуките. Мора да има положен стручен испит и уверение што се води во регистар на Државниот инспекторат за труд, а на секои пет години да собере 100 бода од обуки за стручно усовршување (член 18-в). Ако немате свој кадар, обврската се покрива со ангажирање на стручно лице за БЗР.
3. Обука на вработените
Секој вработен мора да добие обука за безбедно извршување на работата во четири случаи (член 31): при вработување, при преместување на ново работно место, при воведување нова технологија или нови средства за работа, и при секоја измена на работниот процес што го менува нивото на безбедност.
Обуката се изведува според програма прилагодена на конкретното работно место, во работно време и на трошок на работодавачот. За работните места каде што проценката утврдила зголемена опасност, задолжителна е проверка на оспособеноста на секои три години. Инспекторот може да нареди програмата да се прилагоди и обуката да се повтори. Обуките за БЗР се документираат и влегуваат во евиденцијата.
4. Периодични прегледи и испитувања
Тука има две различни обврски што често се мешаат.
Средства за работа (член 33) — машините, апаратите и алатите се одржуваат исправни и се прегледуваат во рокови определени со актот на работодавачот, упатството на производителот или техничките прописи. Ако такви рокови не се предвидени, прегледот е задолжителен пред првата употреба, по реконструкција или хаварија и по преместување. Неиспитана опрема не смее да се стави во употреба. Ова го покрива испитувањето на опрема и машини.
Работна средина (членови 34 и 35) — се испитуваат хемиските, биолошките и физичките штетности, микроклимата и осветленоста, при што микроклиматските мерења се вршат и во летниот и во зимскиот период. Рокот е најдоцна една година од започнувањето со работа, а потоа по секоја промена на технолошкиот процес, реконструкција на објектот или на вентилацијата, греењето и климатизацијата, или измена на технолошката опрема. Ова се мерењата во работна средина.
Во истата група спаѓаат и електроинсталациските испитувања — заштитното заземјување и громобранската инсталација, чии рокови произлегуваат од техничките прописи за соодветната инсталација.
5. Здравствени прегледи
Работодавачот мора да обезбеди здравствени прегледи најмалку на секои 24 месеци (член 22 став 1), преку овластена здравствена установа од областа на медицината на трудот. Видовите, обемот и ценовникот се уредени со Уредбата за видот, начинот, обемот и ценовникот на здравствените прегледи на вработените („Службен весник на РМ" бр. 60/2013): постојат четири вида прегледи — претходни, периодични, насочени и систематски — а вработениот се упатува најдоцна 30 дена пред да истече периодот од претходниот преглед.
За работа во услови на зголемена опасност (висина, бучава, хемиски штетности, работа под земја и слично), вработениот може да работи само врз основа на процена на овластена здравствена установа со која се потврдува неговата способност за таа работа (член 40).
6. Лична заштитна опрема
Работодавачот мора да обезбеди опрема за лична заштита и нејзина употреба кога преземените мерки во работната средина не се доволни (член 17 алинеја 6). Изборот произлегува од проценката на ризикот — не од каталог.
Мерките за безбедност никогаш не смеат да бидат финансиска обврска на вработениот (член 16). Од друга страна, вработен кој не ја користи пропишаната опрема сноси сопствена прекршочна одговорност.
7. Прва помош, заштита од пожар и евакуација
Четири поврзани обврски од член 24:
- мерки за спречување пожар во секој објект;
- план за евакуација и спасување, со кој се запознаваат сите вработени, а врз основа на кој се спроведуваат практични вежби најмалку еднаш на две години;
- организирано давање прва помош при повреда или ненадејна болест;
- на секои 20 вработени најмалку по едно оспособено и одредено лице за прва помош, гасење пожар, евакуација и спасување.
Планот за евакуација со скици е дел од основната документација што ја бара инспекторот.
8. Претставник на вработените за БЗР
Претставникот го избираат самите вработени, на синдикален собир или на собир на вработени (член 28). Бројот зависи од големината на колективот: над десет вработени — најмалку еден претставник; од 101 до 500 вработени — двајца; над 501 вработен — тројца. Во секој работен простор каде што постои опасност се избира претставник без разлика на бројот на вработените.
Претставникот има право да ги обиколува работните места најмалку двапати годишно, да бара увид во изјавата за безбедност и да биде писмено известен во рок од 48 часа за секој смртен случај, колективна несреќа или повреда со неспособност подолга од три работни дена.
9. Известување на Државниот инспекторат за труд
Пред започнување со работа — Инспекторатот се известува за започнување со вршење на дејноста осум дена однапред, а изведувачот на градежни објекти дополнително писмено го известува за местото каде што ќе се изведуваат работите (член 23). Обрасците се пропишани со Правилникот објавен во „Службен весник на РСМ" бр. 184/2025, кој го замени постариот образец од 2007 година. Ова е првиот чекор во организирањето на БЗР на градилиште.
По настан — веднаш, а најдоцна во рок од 48 часа, писмено се известуваат Инспекторатот и претставникот на вработените за секој смртен случај, колективна несреќа, повреда со времена неспособност подолга од три работни дена и за секоја појава што претставува непосредна опасност (член 36).
10. Евиденции
Според член 37, работодавачот води евиденција за стручното обучување и оспособување, за извршените прегледи на средствата за работа, за спроведените испитувања на штетностите и микроклимата, за претходните и периодичните здравствени прегледи, и за професионалните болести, повредите при работа и смртните случаи. Евиденцијата ги опфаќа и сите технички документи, исправи, извештаи, наоди и мислења. Неводењето евиденција е самостоен прекршок.
Табела: рокови и периодичности
| Обврска | Рок / периодичност | Основ |
|---|---|---|
| Известување за започнување со дејност | 8 дена пред започнување | член 23 став (1) |
| Изјава за безбедност | пред работа; нова при промена на условите или нова опасност | член 11 |
| Здравствени прегледи | најмалку на секои 24 месеци | член 22 став (1) |
| Упатување на преглед | најдоцна 30 дена пред истек на претходниот | Уредба, Сл. весник на РМ бр. 60/2013 |
| Испитување на штетности, микроклима и осветленост | најдоцна 1 година од започнување, потоа по секоја промена | членови 34 и 35 |
| Микроклиматски мерења | во летен и во зимски период | член 34 став (2) |
| Прегледи на средства за работа | по акт на работодавачот или упатство на производителот; задолжително пред првата употреба, по реконструкција или хаварија и по преместување | член 33 |
| Вежба за евакуација и спасување | најмалку еднаш на две години | член 24 став (4) |
| Проверка на оспособеноста (работни места со зголемена опасност) | на секои три години | член 31 став (5) |
| Известување за смртен случај или тешка повреда | веднаш, најдоцна 48 часа | член 36 став (1) |
| Обиколка на работните места од претставникот | најмалку двапати годишно | член 30 став (1) |
Посебни случаи
Кога двајца или повеќе работодавачи работат истовремено на иста локација, тие мора писмено да се договорат за заедничките безбедносни мерки и да назначат стручно лице за нивно спроведување (член 15). За работни места на кои стажот на осигурување се смета со зголемено траење важи посебна постапка на утврдување — бенефициран стаж. А голем дел од обврските бараат работодавачот сам да донесе акт — рокови за прегледи, програма за обука, начин на функционирање на претставниците. Тоа се правилници за БЗР прилагодени на конкретната дејност.
Што ризикувате ако обврските не се исполнети
Прекршоците се распоредени во три категории. Најтешките — недостиг на изјава за безбедност, необучени вработени, неизвршени здравствени прегледи, неиспитана опрема и непријавена повреда — се казнуваат со глоба од 500 до 4.000 евра во денарска противвредност за правното лице, зависно од неговата големина, плус посебна глоба за одговорното лице.
Како можеме да помогнеме
РИ-Опуспроект е овластена компанија за стручни работи од областа на безбедноста и здравјето при работа. Ги покриваме сите обврски од овој список — од проценка на ризик и правилници, преку обуки и мерења, до испитување на опрема и електроинсталации. Побарајте понуда и ќе добиете преглед на вашата состојба во однос на законските барања.
Статијата е информативна и не ја заменува стручната консултација. Прописите се менуваат — последно ажурирање: август 2026.
Статијата е информативна и не ја заменува стручната консултација.
