Проценка на ризик и изјава за безбедност — чекор по чекор

Изјавата за безбедност со проценка на ризик е основниот документ за безбедност при работа во една фирма — тој ги опишува работните места, ги идентификува опасностите, го одредува нивото на ризик и ги пропишува мерките. Законот бара секој работодавач да го изготви и спроведе, за секое работно место, без оглед на тоа дали има двајца или двесте вработени (Закон за безбедност и здравје при работа, редакциски пречистен текст; основен текст „Службен весник на РМ" бр. 92/07, со подоцнежни измени, последна во „Службен весник на РСМ" бр. 74/25). Ова е и првиот документ што го бара трудовиот инспектор.

Што точно е изјавата за безбедност

Законот ја дефинира изјавата за безбедност како документ кој ги опишува карактеристиките на работниот процес, содржи идентификација на опасностите и проценка на ризикот за безбедноста и здравјето на работното место и пропишува соодветни мерки за заштита (член 3).

Во практика тоа значи еден документ по работно место, кој ги содржи:

• општи податоци за работодавачот и локацијата, називот на работното место и бројот на извршители — со податоци дали има вработени под 18 години, бремени работнички или вработени со преостаната работна способност;
• опис на технолошкиот и работниот процес, средствата за работа (машини, апарати, рачен и електричен алат, инсталации) и материјалите;
• листа на лична заштитна опрема со стандардот (на пр. EN 397 за заштитен шлем) и рокот на употреба;
• опис на организацијата на работа, работното време и условите за засновање работен однос;
• податоци од извршените прегледи на средствата за работа, мерењата во работната средина, здравствените прегледи, повредите при работа и инспекциските наоди;
• табела со идентификувани опасности и штетности, табела со одредено ниво на ризик и табела со мерки;
• заклучок и самата изјава за безбедност, потпишана од работодавачот, овластената организација и специјалистот по медицина на трудот.

Изјавата се изготвува на македонски јазик и неговото кирилско писмо, а таму каде е потребно и на друг јазик што е службен на подрачјето на општината (член 11 став (5)).

Формата не е препуштена на слободна процена. Според членот 11 став (6) од Законот, начинот на изготвување на изјавата за безбедност, нејзината содржина и податоците врз кои треба да се заснова проценката на ризикот се пропишуваат со посебен правилник, донесен од министерот надлежен за трудот во согласност со министерот надлежен за здравството — Правилникот за начинот на изготвување на изјава за безбедност, нејзината содржина, како и податоците врз кои треба да се заснова проценката на ризикот. Практичната последица е дека изјава составена „по сопствен образец" тешко поминува инспекциска проверка: и структурата и минималниот обем на податоци се однапред пропишани.

Кој смее да ја изработи

Тука работодавачите најчесто грешат. Постојат две законски патеки:

Прва — преку овластена стручна организација. Министерството за економија и труд издава дозвола на правно или физичко лице за вршење на стручните работи, меѓу кои изрично се наведени проценка на ризикот и концепт за изјавата за безбедност (член 45 став (1)). По измената од 2025 година, надлежноста за оваа област е кај Министерството за економија и труд, а не кај поранешното Министерство за труд и социјална политика („Службен весник на РСМ" бр. 74/25).

Втора — преку сопствено стручно лице, но само под услов. Една од примарните обврски на стручното лице е изготвување на стручна основа за изјавата за безбедност (член 19 став (1)). Но истиот член во ставот (2) е дециден: стручното лице може да ја врши таа задача само доколку се исполнети условите од членот 46 од Законот, односно условите за кадар, организација и техничка опременост што ги пропишува министерот. Мнозинството фирми не ги исполнуваат тие услови и затоа ангажираат надворешна овластена организација.

Важно: работодавачот може да ги довери овие обврски на овластени правни или физички лица ако нема соодветни стручни вработени и техничка опременост (член 6 став (1)), но ангажирањето на надворешна фирма не го ослободува од неговата одговорност во оваа област (член 6 став (4)). Одговорноста останува кај работодавачот.

Кој што смее да прави е разработено и на страницата за стручно лице за безбедност при работа.

Методологијата: четири чекори

1. Идентификација на опасностите и штетностите

Стручниот тим го обиколува работното место, го набљудува работниот процес, разговара со извршителите и ја презема документацијата од работодавачот — систематизација, упатства за безбедна работа, наоди од прегледи на опрема, извештаи од здравствени прегледи и податоци за повреди во претходниот период. Потоа се пополнува стандардизирана листа на опасности и штетности: механички опасности, опасности поврзани со карактеристиките на работното место (работа на височина, тесен простор, лизгави површини), опасности од електрична енергија, хемиски, физички и биолошки штетности, психофизиолошки напори и штетности поврзани со организацијата на работата.

2. Одредување на нивото на ризик

За секоја идентификувана опасност се одредува изворот, работната активност при која се јавува и можната последица. Нивото на ризик се добива полуквантитативно — со множење на три параметри: веројатност, зачестеност на изложеност и тежина на можната последица. Производот го дава рангот: мал, умерен или висок ризик.

Пример од реална проценка за работно место со работа на височина: за опасноста „работа на височина или длабочина" параметрите 6 × 6 × 6 даваат резултат 216, што се класифицира како висок ризик — неприфатливо ниво кое бара дополнителни мерки. Истата проценка за „психолошко оптоварување" дала 36, односно мал ризик, за кој не се потребни дополнителни активности.

3. Мерки

За секој утврден ризик документот наведува три работи: кои мерки веќе се спроведени (обука, доделена лична заштитна опрема, извршен здравствен преглед), кои дополнителни мерки се потребни, кој е одговорен за нив и во кој рок. Ова е делот што инспекторот го чита најдетално, зашто тоа е доказ дека документот се спроведува, а не само постои.

Законот бара мерките да се градат по редослед на приоритет: избегнување на ризикот, справување со ризикот на самиот почеток, замена на опасното со безопасно, приоритет на колективните пред поединечните мерки (член 9).

4. Консултација и ревизија

По изготвувањето, работодавачот е должен да обезбеди мислење од синдикатот, односно од претставникот на вработените таму каде нема синдикат (член 11 став (2)). Изјавата мора и да им се презентира на вработените и на нивниот претставник (член 27 став (2)).

Кога изјавата мора да се обнови

Законот не пропишува фиксен рок на важност — не постои правило „на секои две години". Обврската се активира од настан:

Повреда при работа не е експлицитно наведена како повод во законот, но по повреда практично секогаш постои основ за нова изјава: повредата е доказ дека проценетото ниво на ризик или пропишаните мерки не одговараат на реалната состојба, што претставува промена на условите во смисла на членот 11 став (3). Дополнително, работодавачот е должен во рок од 48 часа писмено да ја извести трудовата инспекција за секој смртен случај, колективна несреќа и повреда што предизвикува неспособност подолга од три работни дена (член 36).

Што добива работодавачот

• Правна усогласеност — документот што прв се бара при инспекциски надзор.
• Основа за сè друго — програмата за обуки на вработените, видот и роковите на личната заштитна опрема, обемот на мерењата во работната средина, а и содржината и обемот на превентивните здравствени прегледи зависат од проценката на ризикот (член 22 став (7)).
• Јасна поделба на одговорноста — секоја мерка има носител и рок.
• Аргумент во постапка — при повреда при работа или спор, документираната проценка и спроведените мерки се доказ за преземена должна грижа.

Правилникот за висината на трошоците за извршување на стручните работи за безбедност при работа („Службен весник на РСМ" бр. 275/19) пропишува најнизок износ од 3.000 денари по работно место за проценка на ризикот и најмалку 300 денари по работно место за изработка на концептот на изјавата за безбедност. Тоа се законски минимуми, не пазарни цени.

Типични грешки

1. Една проценка за целата фирма. Законот бара изјава за секое работно место, не еден документ за правното лице.
2. Копирана проценка од друга фирма. Проценката мора да се заснова на конкретниот работен процес и документација; препишана листа опасности не издржува инспекциска проверка.
3. Документ што стои во фиока. Изјавата мора да се спроведе — мерките да се реализираат, а вработените да бидат запознаени со неа. Непрезентирањето на изјавата на вработените и на нивните претставници е посебен прекршок (член 56).
4. Заборавени нови работни места. Секое ново работно место во систематизацијата бара своја изјава.
5. Мерки без носител и рок. Мерка без одговорно лице и рок не е мерка.
6. Проценка без мерења. Ако процесот подразбира бучава, прашина или хемиски штетности, проценката без мерни резултати останува на ниво на претпоставка.

Казни

Износите се во денарска противвредност. За прекршоците од членот 58 на одговорното лице во правното лице му се изрекува глоба од 300 евра кај микро и мал, 400 евра кај среден и 500 евра кај голем работодавач, а на работодавач — физичко лице 250 евра.

Две работи вреди да се знаат. Прво, ако глобата се плати во рок од осум дена од издавањето на прекршочниот платен налог, се плаќа половина од предвидениот износ (член 54 став (2)). Второ, ако работодавачот го повтори прекршокот во рок од една година, инспекторот со решение ќе ја забрани работата во работната просторија во траење од 15 дена (член 54 став (3)).

Како можеме да помогнеме

РИ-Опуспроект е овластена организација за вршење стручни работи од безбедност при работа. Ја изработуваме проценката на ризик со изјава за безбедност по работни места, заедно со потребните мерења во работната средина, и ја одржуваме ажурна кога ќе смените опрема, простор или технологија. Пишете ни на Побарај понуда со бројот на вработени и дејноста и ќе добиете конкретен опфат.

Статијата е информативна и не ја заменува стручната консултација. Прописите се менуваат — последно ажурирање: август 2026.