Елаборат за заштита на животната средина е документ што го поднесувате пред да започнете со дејност — или за постоечка дејност — со кој се докажува дека влијанието врз животната средина е познато, проценето и покриено со конкретни мерки. Правната основа е член 24 од Законот за животна средина (Сл. весник на РМ бр. 53/2005, со подоцнежни измени; последните се во Сл. весник на РСМ бр. 3/2025 и 124/2025). Не е ист документ како ОВЖС студија, ниту како интегрирана еколошка дозвола — а разликата одлучува кај кого одите и колку чини.
Кому му треба елаборат
Обврската произлегува од член 24 од Законот за животна средина, но конкретните дејности не се набројани во законот. Тие се во две одделни владини уредби, и токму тоа е првото што треба да го проверите:
- Уредба за дејностите и активностите за кои задолжително се изработува елаборат, а за чие одобрување е надлежен градоначалникот на општината, на општината во градот Скопје и на градот Скопје (Сл. весник на РМ бр. 80/2009 и 32/2012) — донесена врз основа на член 24 став (5).
- Уредба за дејностите и активностите за кои задолжително се изработува елаборат, а за чие одобрување е надлежен органот за вршење на стручни работи од областа на животната средина (Сл. весник на РМ бр. 80/2009 и 36/2012, изменета во Сл. весник на РСМ бр. 233/2022) — донесена врз основа на член 24 став (4). Тој орган е Управата за животната средина, орган во состав на МЖСПП.
Ако вашата дејност е во првата уредба, елаборатот го одобрува општината. Ако е во втората — Управата за животната средина. Не одлучува големината на фирмата, туку видот на дејноста.
Дејности што ги одобрува општината
Прилогот 1 на општинската уредба опфаќа, меѓу другото: прехранбена индустрија (пекарски производи, месни и млечни производи, безалкохолни и алкохолни пијалаци), текстилна, кожна и дрвна индустрија, производство на мебел, производи од пластични маси, метални производи и машини, локални патишта и улици, градби за примарна и секундарна здравствена и социјална заштита, хотели со помалку од 100 легла надвор од урбана средина, станици за претовар и привремено складирање на комунален отпад и автолакери.
Прилогот 2 ги опфаќа дејностите од мал обем — ресторани, кафетерии, барови, кафулиња, дискотеки, објекти за брза храна и кетеринг; складирање на градежни материјали; силоси за жито и складишта за отпадни материјали; автоперални; лимарски и механичарски работилници.
Дејности што ги одобрува Управата за животната средина
Втората уредба ги држи покрупните и поризичните дејности: рударство и вадење на камен, сурова нафта и природен гас; енергетика (рафинерии, индустриски инсталации за производство на електрична енергија и топла вода под 10 MW, хидроелектрани до 10 MW, електрани на обновливи извори до 200 MW — но не и фотонапонските централи на кровни површини, кои се извадени со измената од 2022 година); хемиска индустрија (пестициди, фармацевтски производи, бои и лакови, детергенти, експлозиви и магацински објекти за нафта и нафтени деривати); индустрија на гума; неметални минерални суровини (цемент, вар, бетон, керамика, стакло); производство и обработка на метали, леење, превлекување на метали, батерии и акумулатори.
Тука спаѓаат и: инсталации за третман и отстранување на отпад, складирање на метални отпадоци вклучително и стари возила, собирни центри за привремено чување опасен отпад; индустриски комплекси, трговски центри со паркиралишта, трансформаторски станици над 10 kW; бензинските пумпи и другите точилници за гас, нафта и нафтени деривати; хотели над 100 легла надвор од урбанизирани подрачја; како и перење и хемиско чистење на текстил и крзно.
Ова е местото каде најчесто се греши: угостителски објект оди во општината, но бензинска пумпа на истата улица оди во Управата. Погрешно адресиран елаборат значи изгубени недели.
Елаборатот се изработува и за нова и за постоечка дејност. Постоечка дејност што работи без одобрен елаборат не е изземена; напротив, тоа е најчестата причина за инспекциско решение.
Што содржи елаборатот и во која форма
Формата е пропишана со Правилникот за формата и содржината на елаборатот за заштита на животната средина, постапката за нивно одобрување и начинот на водење на Регистарот за одобрени елаборати (Сл. весник на РМ бр. 44/2013, изменет со бр. 111/2014). Тој го стави вон сила постариот правилник од Сл. весник бр. 50/09 — ако сè уште ви нудат образец по стариот пропис, тоа е сигнал за внимание.
Правилникот пропишува два обрасца: Прилог 1 за дејности од поголем обем и Прилог 2 за дејности од мал обем — земјоделски и занаетчиски дејности и трговска дејност што ја врши трговец поединец. Елаборатот се изработува во А4 формат, во печатена и електронска форма.
Содржината следи фиксен редослед:
- Општи податоци — назив, правен статус, адреса, ЕМБС и ЕДБ, шифра на дејност, категорија според член 24 ставови (4) и (5), број на вработени, проектиран капацитет
- Вид на елаборатот — нова или постоечка дејност
- Орган надлежен за одобрување
- Опис на проектот — локација, техничко-технолошки опис, суровини, годишна потрошувачка на струја и вода
- Опис на животната средина околу локацијата — соседни објекти, хидрологија, урбанистички статус
- Влијание врз животната средина — емисии во воздух, отпадни води, отпад по шифри, бучава, влијание врз почвата
- Програма за заштита — мерки со временска рамка и носители
- Заклучок, попис на прилози и изјава за веродостојност на податоците
Прилозите се она што најчесто го блокира одобрувањето: имотен лист или договор за закуп, потврда за статусот на локацијата, извод од урбанистичкиот план, договори со овластени постапувачи со отпад, сметки за струја и вода и фотографии од објектот.
Колку трае постапката
Барањето за одобрување, заедно со елаборатот, се доставува во три примероци во писмена форма и еден во електронска. Не се поднесува директно кај органот што го одобрува елаборатот, туку кај органот што го одобрува спроведувањето на проектот — тој е должен во рок од пет дена да го проследи понатаму (член 24 став (2)).
| Дејство | Законски рок |
|---|---|
| Проследување на елаборатот до надлежниот орган | 5 дена од приемот |
| Решение за одобрување или неодобрување | 15 дена од приемот на елаборатот (чл. 24 ст. (11)) |
| Дополнување ако елаборатот не ги содржи бараните податоци | 15 дена |
| Барање до писарницата ако органот молчи | 3 работни дена |
| Решение по тоа барање | 5 работни дена |
| Жалба против решението | 15 дена до министерот |
По одобрувањето, трите писмени примероци се заверуваат со печат: еден се враќа кај инвеститорот, еден оди во архивата на органот, а еден кај Државниот инспекторат за животна средина односно кај овластениот општински инспектор. Одобрените елаборати се впишуваат во Регистар на одобрени елаборати, што се води и во електронска и во пишана форма.
Роковите изгледаат кратки, но течат од комплетно барање. Реалистично планирање: започнете најмалку два до три месеци пред датумот кога ви треба одобрениот елаборат.
Што се случува ако работите без елаборат
Вршењето дејност без одобрен елаборат е прекршок од I категорија по член 212-ѓ од Законот за животна средина. Истиот член ја казнува и ситуацијата кога елаборатот постои, но пропишаните мерки не се спроведуваат. По измените објавени во Сл. весник на РСМ бр. 89/2022, глобите се степенувани според големината на трговецот:
| Сторител | Глоба (во денарска противвредност) |
|---|---|
| Правно лице — микро трговец | 9.000 до 10.000 евра |
| Правно лице — мал трговец | 18.000 до 20.000 евра |
| Правно лице — среден трговец | 53.000 до 59.000 евра |
| Правно лице — голем трговец | 88.000 до 98.000 евра |
| Трговец поединец | 3.000 евра |
| Одговорно лице во правното лице | 500 / 1.000 / 3.000 / 5.000 евра според големината |
| Физичко лице | 500 евра |
За овие прекршоци одлучува надлежниот суд, а не прекршочна комисија. Инспекцискиот надзор го врши Државниот инспекторат за животна средина, односно овластениот инспектор на општината или на градот Скопје — зависно од тоа кој орган е надлежен за одобрување.
Последиците не се само финансиски. Недостигот на одобрен елаборат редовно се појавува како проблем при пријава за минимално-технички услови, продолжување на дозволи, промена на сопственик, банкарско финансирање и учество во јавни набавки.
Елаборат, ОВЖС студија или интегрирана дозвола
Трите документа често се мешаат. Разликата е во тоа кој пропис ве фаќа:
| Документ | Кога се применува | Надлежен орган |
|---|---|---|
| Елаборат за заштита на животната средина | Дејности од уредбите, Сл. весник на РМ бр. 80/2009, 32/2012 и 36/2012 | Општина/Град Скопје или Управата за животната средина |
| ОВЖС студија | Проекти од Уредбата за определување на проекти за кои се врши оцена на влијанијата, Сл. весник на РМ бр. 74/05 | МЖСПП |
| Б-интегрирана еколошка дозвола | Инсталации од Прилог 2 на Уредбата за интегрирани еколошки дозволи | Градоначалникот; ако инсталацијата е во заштитено подрачје — МЖСПП |
| А-интегрирана еколошка дозвола | Инсталации со најголемо влијание — поголеми индустриски капацитети | МЖСПП, по Правилникот за постапката за добивање А-интегрирана еколошка дозвола (Сл. весник на РМ бр. 4/06, 116/2014 и 31/2016) |
Постапката за Б-дозвола е уредена со Правилникот за постапката за добивање на Б-интегрирана еколошка дозвола (Сл. весник на РМ бр. 112/2014). Барањето се поднесува во три оригинални примероци и во електронска форма, надлежниот орган врши посета на локацијата, а решението со кое се издава дозволата мора да се донесе во рок од 60 дена од приемот на барањето (член 126 став (1) од Законот за животна средина). Деталите за двата типа дозволи ги разработуваме во посебната статија за А и Б интегрирана еколошка дозвола.
Важно за планирање напред: во септември 2025 година е донесен новиот Закон за контрола на индустриски емисии (Сл. весник на РСМ бр. 193/2025), кој се применува од септември 2027 година. Со почетокот на неговата примена престануваат да важат членовите 95 до 129 и 134 до 144 од Законот за животна средина — односно целата глава за А и Б интегрирани еколошки дозволи. Обврската за елаборат по член 24 останува непроменета.
Едноставно правило за самопроверка: ако вашата инсталација е во уредбата за интегрирани дозволи, ви треба интегрирана еколошка дозвола и елаборат не ја заменува. Ако не е, но сте во некоја од двете уредби за елаборати — ви треба елаборат. Ако проектот е во уредбата од 2005 година за ОВЖС — постапката започнува со известување до МЖСПП.
Како можеме да помогнеме
РИ-Опуспроект изработува елаборати за заштита на животната средина за над две децении — за угостителски, сервисни, складишни и индустриски локации, вклучително и збирни елаборати кога на една локација се вршат повеќе дејности. Прво утврдуваме во која уредба паѓа дејноста и кој орган е надлежен, потоа ја составуваме листата на прилози, за да не се поднесе непотполно барање. Погледнете ја услугата елаборат за животна средина или побарајте понуда со шифрата на дејноста и адресата на локацијата.
Статијата е информативна и не ја заменува стручната консултација. Прописите се менуваат — последно ажурирање: август 2026.
Статијата е информативна и не ја заменува стручната консултација.
