Закон за контрола на индустриски емисии — што се менува

Нов посебен закон ја вади целата материја на интегрираните еколошки дозволи од Законот за животната средина. Законот за контрола на индустриски емисии е објавен во „Службен весник на РСМ“ бр. 193 од 18 септември 2025 година, влезе во сила осмиот ден од објавувањето, а почнува да се применува две години подоцна — од 26 септември 2027 година. Тие две години не се пауза: во нив се носат подзаконските акти и операторите ја градат документацијата што ќе им треба првиот ден.

Што е новиот закон и од кога точно важи

Законот има 119 члена и со него се врши усогласување со Директивата 2010/75/ЕУ за индустриски емисии. Целта е сите емисии од една инсталација — во воздух, вода и почва, отпадот, бучавата и енергетската ефикасност — да се разгледуваат заедно, во еден акт.

Датумот произлегува од членот 119: законот влегува во сила осмиот ден од објавувањето (објавен на 18 септември 2025 година, значи во сила од 26 септември 2025 година), а ќе започне да се применува по две години од влегувањето во сила — 26 септември 2027 година.

Вториот важен датум е во членот 117: сите подзаконски акти мора да се донесат во истиот тој двегодишен рок, вклучително и уредбите на Владата со кои се определуваат дејностите за А- и за Б-инсталации.

Што престанува да важи, а што останува

Членот 118 е изречен: со денот на започнувањето на примената престануваат да важат членовите 95–129 и 134–144 од Законот за животната средина, како и членовите 87–91 од Законот за управување со отпадот. Во практика:

• Глава XII од ЗЖС (чл. 95–129) — целата уредба на А- и Б-интегрираните еколошки дозволи — се преселува во новиот закон.
• Глава XIV (чл. 134–144) — дозволите за усогласување со оперативен план (ДУОП) — се укинува во целост. Новиот закон не познава таков инструмент.
• Чл. 87–91 од Законот за управување со отпадот — правилата за горење и согорување на отпадот — се заменуваат со посебната глава VI за инцинерација и коинцинерација.
• Глава XIII од ЗЖС (чл. 130 — генерална еколошка ревизија при престанок на активностите и при пренос на А-дозвола) не е на списокот за укинување и останува во сила.

Она што законот не го уредува е судбината на веќе издадените дозволи. Преодните и завршните одредби содржат само три члена — 117, 118 и 119 — и во ниту еден нема одредба за тоа дали постојните А- и Б-дозволи и ДУОП продолжуваат да важат, до кога, ниту рок за поднесување ново барање.

Ова не е ситница. Операторот со важечка А-дозвола нема законски одговор на прашањето што се случува со неа на 26 септември 2027 година. Најверојатно е дека прашањето ќе биде уредено дополнително — со подзаконски акт по членот 117 или со измена на законот пред почетокот на примената. До тогаш единственото разумно однесување е да не се чека: условите во постојната дозвола да се спореди со барањата на новиот закон и разликите да се решаваат постапно, наместо сите одеднаш во 2027 година.

Истото важи и за носителите на ДУОП. Бидејќи новиот закон воопшто не го познава тој инструмент, нивната позиција по 2027 година е најнеизвесна од сите — за нив подготовката треба да почне најрано.

Кој е опфатен со законот

Според членовите 3 и 16, законот опфаќа шест групи:

• индустриски инсталации за кои е потребна А-интегрирана еколошка дозвола;
• големи согорувачки постројки — со номинален топлински влез еднаков или поголем од 50 MW, без оглед на горивото (чл. 55);
• постројки за инцинерација и коинцинерација на отпад (чл. 66);
• инсталации кои произведуваат титаниум диоксид (чл. 71);
• инсталации кои употребуваат органски растворувачи (чл. 76) — тие не добиваат дозвола, туку решение за регистрација;
• инсталации со активности од помал обем — Б-интегрирана еколошка дозвола (чл. 89).

Дејностите и праговите ги определува Владата (чл. 16 ст. 6 и чл. 89 ст. 2). Новата уредба сè уште не е донесена — рокот за сите подзаконски акти е 26 септември 2027 година (чл. 117). До нејзиното донесување ориентир остануваат праговите од Уредбата за определување на активностите на инсталациите за кои се издава интегрирана еколошка дозвола („Службен весник на РМ“ бр. 89/2005) — цементарници, леарници, галванизација, асфалтни и бетонски бази, кланици, депонии, текстилна доработка, фарми. Со оглед на тоа дека законот ја пренесува Директивата 2010/75/ЕУ, реално е праговите да се приближат до нејзините — затоа граничните случаи вреди да се проверат според директивата, а не само според старата уредба.

Законот изречно не се применува на истражувачки и развојни активности и на тестирање нови производи и процеси (чл. 4).

Сегашен и нов режим — што се менува

Клучните нови обврски за операторот

Гранични вредности базирани на ННТ. Емисиите во воздух, вода и почва и нивоата на бучава мора да се сведат во границите определени во прописите, во заклучоците за најдобри достапни техники или во самата дозвола (чл. 21), при што вредностите во дозволата не смеат да ги надминат нивоата поврзани со ННТ (чл. 39 ст. 4). Пониски барања се можни само по исклучок — кога проценката покажува несразмерно високи трошоци поради локацијата или техничките карактеристики (чл. 40).

Мониторинг и известување. Методологијата и зачестеноста се определуваат во дозволата (чл. 22, чл. 38 ст. 5), резултатите се доставуваат најмалку еднаш годишно, а годишниот извештај за животна средина се поднесува до 31 март за претходната календарска година. Кај големите согорувачки постројки со влез од 100 MW или повеќе, мониторингот на SO₂, азотни оксиди, цврсти честички и јаглерод моноксид е континуиран (чл. 61).

Основен извештај за почва и подземни води. Ако инсталацијата употребува, произведува или испушта опасни материи и постои можност од загадување на почвата и подземните води, операторот подготвува Основен извештај и го доставува со барањето (чл. 52); кај постоечките инсталации — пред измена или пренос на дозволата. Тој станува мерна лента: при затворање состојбата се споредува со него и операторот презема мерки за враќање во таа состојба (чл. 53). Документацијата се чува најмалку 10 години (чл. 23 ст. 1).

Учество на јавноста. Комплетното барање се објавува во два дневни весника и на веб, на товар на барателот (чл. 31). Јавноста има 30 дена за мислења, а на барање на засегнатата јавност операторот е должен сам да организира јавна расправа (чл. 35 ст. 5). На нацртот на дозволата операторот има 30 дена за забелешки, а јавноста 15 дена (чл. 38).

Хаварии. При несреќа операторот веднаш известува и презема интервентни мерки (чл. 17). При прекршување на условите во дозволата — веднаш известува, презема мерки и известува за преземеното (чл. 18 ст. 2).

Рокови што веќе течат

Решението за А-дозвола се носи во рок не подолг од 180 дена од комплетното барање, со продолжување најмногу до една година од поднесувањето (чл. 36); кај Б-дозволите рокот е 60 дена (чл. 98).

Како да се подготвите — што можете да направите веднаш

Двете години се доволни ако се искористат:

1. Утврдете во која категорија паѓате. Проверете ги капацитетите наспроти праговите. Ако еден оператор врши повеќе активности од ист сектор на иста локација, капацитетите се собираат — тоа често значи премин од Б во А категорија.
2. Прегледајте ја постојната дозвола. Ако работите со ДУОП, тој инструмент исчезнува; неисполнетите мерки од оперативниот план се влезен податок за идното барање. Повеќе: интегрирана еколошка дозвола А и Б.
3. Направете основна снимка на почвата и подземните води. Ако работите со опасни материи, Основниот извештај ќе ви биде задолжителен, а при затворање таа состојба е референтна.
4. Проверете како се мерат вашите емисии — емисии и имисии и останатите мерења и тестирања. Зачестеноста ќе биде услов во дозволата, не претпоставка.
5. Најдете ги заклучоците за ННТ за вашиот сектор. Рокот од четири години тече од објавувањето на Листата, не од моментот кога ќе ја забележите.
6. Средете ја документацијата 10 години наназад и проверете ги претходните акти: барањето се поднесува врз основа на решение за одобрена студија за ОВЖС или за одобрен елаборат за животна средина (чл. 20).

Што ризикувате

Прекршоците се поделени во три категории. Глоби за правно лице, во евра во денарска противвредност:

Дополнително може да се изрече забрана за вршење дејност од три месеци до две години, а инспекторот со решение може да ја ограничи или забрани работата на инсталацијата (чл. 108).

Како можеме да помогнеме

Опуспроект работи на интегрирани еколошки дозволи — барање, документација и придружни елаборати — и врши мерења со сопствена акредитирана лабораторија. Испратете ни ги податоците за капацитетите и постојната дозвола, па побарајте понуда: ќе ви подготвиме преглед на обврските и редослед на чекори до 2027 година.

Статијата е информативна и не ја заменува стручната консултација. Прописите се менуваат — последно ажурирање: август 2026.