Заштитното заземјување и громобранската инсталација се двете најевтини заштити во една фирма и двете најчесто се запоставени, затоа што не се гледаат. Обете подлежат на периодично испитување — мерењето на отпорот на заземјувањето и на громобранската инсталација се врши на секои пет години, а електричните инсталации по реконструкција или исто така на секои пет години. Извештајот е меѓу првите документи што ги бара инспекторот.
Што е заштитно заземјување
Секој метален дел од машина, орман или инсталација што нормално не е под напон може да стане опасен ако изолацијата попушти. Заштитното заземјување е проводна врска што ги поврзува тие метални делови со земјата, така што при дефект струјата да добие пат со мал отпор кон земјата — а не преку телото на човекот што ја допрел машината.
Двата ефекта се подеднакво важни. Прво, потенцијалот на куќиштето останува близу на потенцијалот на земјата, па напонот на допир останува под опасната граница. Второ, струјата на грешка е доволно голема за да ја активира заштитната направа (осигурувач, автоматски прекинувач или диференцијална заштита) и колото да се исклучи за делови од секундата.
Ако отпорот на заземјувањето е превисок, ниту едното ниту другото не се случува. Машината останува под напон, ништо не се исклучува, а следниот што ќе ја допре ја затвора струјната патека преку себе.
Што е громобранска инсталација
Громобранската инсталација има три дела што работат како синџир: фаќачки систем на кровот, одводни спроводници што минуваат по фасадата и заземјувач во земјата. Задачата не е да го спречи ударот на гром, туку да го прифати и да го одведе во земјата по контролиран пат, надвор од конструкцијата, електричните инсталации и луѓето во објектот.
Синџирот е толку силен колку што е силна најслабата алка. Прекинат одводен спроводник, корозирана врска на нивото на теренот или заземјувач што со годините изгубил контакт со влажниот слој почва ја претвораат инсталацијата во декорација. Токму затоа отпорот се мери одвоено за громобранската инсталација и заедно со работното заземјување — за да се утврди дали заземјувачот сè уште има ефикасна врска со земјата.
Кај заземјувачите на громобранската инсталација македонскиот стандард МКС Н.Б4.801:2000 дава конкретна референца: минималните должини на заземјувачите не мора да се применат доколку и со помала должина се обезбеди отпорност на распростирање на заземјувачот помала од 10 Ω.
Зошто се испитуваат
Заземјувањето и громобранот не даваат никаков знак кога ќе откажат. Уредот што не работи го забележувате истиот ден; заземјување со отпор надвор од дозволените граници не се манифестира до моментот на дефект. Најчестите причини за влошување се предвидливи:
- корозија на заземјувачот и на споевите, особено во кисела почва и во индустриска средина;
- исушување и замрзнување на почвата, поради што специфичната отпорност на земјата варира во текот на годината;
- механичко оштетување при градежни работи, копање канали, поставување нови темели или паркинг-површини;
- проширување на инсталацијата — нова машина, нов разводен орман, нова хала што не е вклучена во постојниот систем за изедначување на потенцијалот;
- преправки извршени од некој што не ја познава изворната шема.
Затоа прописот ја третира реконструкцијата како рамноправен повод со истекот на рокот: испитувањата на електричните инсталации се вршат по реконструкција или на секои пет години.
На колку години — рокови по параметар
Периодичноста е дадена во Прилог 1 од Правилникот за користење на електроенергетски постројки и електрична опрема (Сл. весник на РМ бр. 140/2010, изменет со Сл. весник на РМ бр. 54/2011), донесен врз основа на Законот за техничката инспекција (Сл. весник на РМ бр. 88/2008).
| Што се испитува | Периодичност | Основ |
|---|---|---|
| Мерење на отпор на работно заземјување | На 5 години | Правилник 140/2010, Прилог 1, т. 11 |
| Мерење на отпор на заштитно заземјување | На 5 години | Прилог 1, т. 11 |
| Мерење на напон на допир и напон на чекор, внатре и надвор од оградата на постројката | На 5 години | Прилог 1, т. 11 |
| Мерење на отпор на громобранска инсталација — одвоено и со работното заземјување | На 5 години | Прилог 1, т. 11 |
| Електрични инсталации: непрекинатост на заштитен проводник и проводник за изедначување на потенцијалот, отпор на изолација на нисконапонски проводници и кабли, исправност на уредите за диференцијална струјна заштита, секвенца на фази, отпорност на подови и ѕидови, услови за автоматско исклучување (отпор на колото на грешка), дополнително изедначување на потенцијалот | По реконструкција или на секои 5 години | Прилог 1, т. 12 |
| Функционалност на релејната електрична заштита | На 5 години | Прилог 1, т. 8 |
| Заштитни чизми и ракавици | На 6 месеци | Прилог 1, т. 9 |
| Заштитни мотки и индикатори, изолациони клешти, плочи, шлемови, масички | На 2 години | Прилог 1, т. 9 |
| Изолациони простирки | На 3 години | Прилог 1, т. 9 |
| Прв технички преглед (пред ставање во употреба) | Пред пуштање во употреба | Правилник 140/2010, чл. 4 |
| Вонреден технички преглед (по отстранети недостатоци или заменети значајни делови) | Пред повторно ставање во погон | Правилник 140/2010, чл. 9 |
Правилникот 140/2010 се применува на постројките за производство, трансформација, пренос и дистрибуција на електрична енергија, на мерните постројки, на електричните уреди и производи за номинален напон од 380 V или повисок со моќност поголема од 1.000 W, и на производите за производство на електрична енергија за напон од 220 V до 1.000 V (член 3). Не се применува на електрични производи и уреди за работа во експлозивни средини, во хемиската индустрија и во рударството.
За објекти што не се опфатени со овој правилник, периодичноста произлегува од упатството на производителот, техничките прописи и стандардите и од актот што го донесува работодавачот, согласно членот 33 од Законот за безбедност и здравје при работа.
Експлозивни средини, хемиска индустрија и рударство
Изземањето не значи дека таму нема обврска — режимот го дава прописот за самата дејност, кој интервалот го врзува за проценката на ризикот, а не за фиксна табела.
Кај вадењето минерали со бушење се бара план за систематско испитување, одржување и тестирање на механичката и електричната опрема, изведен од компетентно лице, со записи што се чуваат уредно; опремата во зона каде е можен пожар или експлозија мора да биде погодна за таквата зона и да има заштитни направи и блокажни системи (Сл. весник на РМ бр. 163/2011, Прилог, Дел А, т. 3.1 и 4.1). За површинската и подземната експлоатација важи посебен правилник. Кај хемиските супстанци работодавачот презема технички и организациски мерки според прописите за опрема и заштитни системи за потенцијално експлозивни атмосфери (Сл. весник на РМ бр. 46/2010, член 7).
Затоа таму „на пет години" не е автоматски одговор — интервалот се утврдува по објект, според зонирањето, видот на опремата и проценката на ризикот. Ако не знаете во кој режим паѓа вашиот погон, разрешете го тоа пред да нарачате мерење.
Што точно се мери
Испитувањето не е една бројка, туку сет мерења што заедно даваат слика:
- отпор на распростирање на заземјувачот — колку лесно струјата поминува од заземјувачот во почвата;
- непрекинатост на заштитниот проводник и на проводниците за главно и дополнително изедначување на потенцијалот, со мерење на електричниот отпор — со ова се проверува дали врската физички постои по целата должина;
- отпор на изолација на нисконапонските проводници и кабли — покажува дали изолацијата стареела, се овлажнила или е механички оштетена;
- отпор на колото на грешка — дали заштитната направа навистина ќе исклучи во бараното време;
- исправност на уредите за диференцијална струјна заштита (РСД) — вклучително и времето на исклучување;
- напон на допир и напон на чекор — во и околу постројката;
- отпор на громобранската инсталација, мерен одвоено и во спрега со работното заземјување.
Мерењата се вршат со инструменти наменети за оваа намена и со следлива калибрација. Опуспроект работи со METREL SMARTEC MI 2124, MI 2123 и MI 2120 за заземјување и изолација, а лабораторијата е акредитирана според МКС EN ISO/IEC 17025 (сертификат ЛТ-37). Целосниот список е даден на страницата опрема.
Што мора да содржи извештајот
Резултатите од испитувањата и техничкиот преглед ги обединува независното правно лице во извештај во кој на недвосмислен начин се наведува дали се запазени основните безбедносни барања за опремата, дадени во стандардите и техничките спецификации според кои е произведена (член 16 од Правилникот 140/2010). Од истиот член произлегуваат и следниве обврски:
- при позитивен извештај независното правно лице ја означува постројката или опремата со свој знак, на непроменлив начин, со јасно обележан датум на изведувањето; местото на ознаката се опишува во техничката документација;
- при негативен извештај независното правно лице е должно да го извести Државниот инспекторат за техничка инспекција;
- извештаите ги чува корисникот и ги предава на Инспекторатот, како и на новото независно правно лице во случај на промена;
- формата на извештаите е определена со националните стандарди што се транспозиција на европските стандарди.
При констатирани отстапувања или ризици за безбедно функционирање, независното правно лице составува листа на мерки што треба да се спроведат за нивно отстранување; листата се чува и кај корисникот и кај независното правно лице (член 17). Извештајот се доставува до корисникот во рок од седум дена од извршувањето на активностите (член 12).
За опремата со евиденциски број издаден од Инспекторатот се води и евиденциски лист, кој содржи изведени технички прегледи и испитувања со датуми, евидентирани промени или реконструкции, случаи на делување на електричната или не-електричната заштита, преместувања, распоред на периодичните испитувања и сите интервенции што влијаат на безбедноста; листот се ажурира до моментот на излегување од употреба на опремата (член 18).
Прво нешто што го бара инспекторот
Правилникот е експлицитен: документацијата за спроведените прегледи и испитувања треба постојано да биде достапна на Државниот инспекторат за техничка инспекција (член 7). Не „да се достави дополнително“ — да е достапна во моментот на надзорот.
Кон тоа се додава и обврската од Законот за безбедност и здравје при работа: работодавачот води евиденција за извршените прегледи на средствата за работа, а таа евиденција ги содржи сите технички документи, исправи, извештаи, наоди и мислења (член 37). Ако таквата евиденција не постои, прекршокот е самостоен — глоба од 200 до 300 евра во денарска противвредност за микро и мал работодавач - правно лице, од 300 до 400 евра за среден и од 400 до 600 евра за голем (член 56).
Ако пак воопшто не се извршени повремените прегледи и испитувања на работната средина и опремата, глобата е повисока: од 500 до 1.000 евра за микро и мал работодавач - правно лице, од 1.000 до 2.000 евра за среден и од 3.000 до 4.000 евра за голем (член 58). Плаќање во рок од осум дена по прекршочниот платен налог значи половина износ (член 54).
Како можеме да помогнеме
Опуспроект врши испитување на заштитно заземјување и на громобранска инсталација со сопствена акредитирана лабораторија, заедно со мерења на отпор на изолација, непрекинатост и диференцијална заштита. Ако не знаете кога истекол претходниот извештај или дали новата хала е опфатена со постојниот систем, доволно е да ни ја испратите адресата на објектот и краток опис. Побарајте понуда или погледнете ги поврзаните услуги за испитување на опрема и машини.
Статијата е информативна и не ја заменува стручната консултација. Прописите се менуваат — последно ажурирање: август 2026.
Статијата е информативна и не ја заменува стручната консултација.
