Обуки за безбедност при работа: кој мора и колку често

Обуката за безбедност при работа не е формалност што се прави еднаш при вработувањето. Законот за безбедност и здравје при работа бара работодавачот на секој вработен да му обезбеди теоретска и практична обука при четири различни повода, а за работните места со зголемена опасност — и проверка на оспособеноста на секои три години (основен текст „Службен весник на РМ" бр. 92/07, со подоцнежни измени, последна во „Службен весник на РСМ" бр. 74/25). Отсуството на обука е прекршок од највисока категорија.

Кој мора да помине обука

Обврската нема исклучоци според големина на фирма или дејност — законот се применува во сите дејности на јавниот и приватниот сектор и за сите лица вклучени во работните процеси (член 2 став (1)). И административен работник во канцеларија мора да има обука, само со содржина прилагодена на неговите ризици. Обврската важи и за вработени што не се на ваш платен список: работодавачот што користи вработени на друг работодавач врз основа на договор мора да им ги обезбеди сите инструкции и информации за ризиците (член 26 став (2)).

Кога мора да се спроведе обуката

Забележете што не е во табелата: општ рок од една или две години за сите вработени. Законот таков не пропишува. Периодичниот циклус од три години се однесува на вработените на работни места каде при проценката на ризикот е констатирана зголемена опасност од повреда и нарушување на здравјето, како и на работни места со зголемен број случаи на повреди при работа (член 31 ставови (4) и (5)). Кои се тие работни места кај вас — тоа го покажува проценката на ризик, а не претпоставка.

Теоретска и практична обука — и двете

Обуката мора да се прилагоди кон спецификите на работното место и да се изведе според програма, која мора да биде ажурирана и изменета во поглед на новите облици и видови ризици (член 31 став (2)). Теоретските и практичните обуки се спроведуваат во работно време, кај работодавачот или на друго место (член 31 став (3)).

За работните места со зголемена опасност работодавачот утврдува задолжителни редовни теоретски и практични испити за безбедно извршување на работата (член 31 став (4)). Значи не е доволно вработениот да седи на предавање — знаењето се проверува.

Целиот трошок за организирање и спроведување на обуката на вработените и нивните претставници го сноси работодавачот (член 31 став (6)). Правилникот за висината на трошоците за извршување на стручните работи за безбедност при работа („Службен весник на РСМ" бр. 275/19) пропишува најниски износи: 600 денари по лице за обука на помалку од 25 вработени, 400 денари по лице за обука на 25 и повеќе вработени, и 400 денари по лице за проверката на оспособеноста на секои три години.

Изработката и спроведувањето на програми за обука е една од стручните работи за кои Министерството за економија и труд издава дозвола (член 45 став (1)) — што значи дека програмата не смее да ја состави кој било.

Обука на претставникот на вработените

Претставникот на вработените за безбедност и здравје при работа има право на посебна обука за безбедност и здравје при работа, специфична за дејноста на работодавачот (член 32). Тоа е одделна обука од онаа за останатите вработени, бидејќи претставникот има посебни овластувања — да ги обиколува работните места најмалку двапати годишно, да бара мерки, да ја извести инспекцијата и да има увид во изјавите за проценка на безбедноста (член 30).

Колку претставници мора да имате (член 29):

Во секој работен простор каде постои опасност по безбедноста и здравјето на работниците се избира претставник без разлика на бројот на вработените (член 29 став (4)). Кај двајца или тројца претставници, тие од своите редови избираат координатор.

Трошокот за обуката на претставниците исто така паѓа на работодавачот (член 31 став (6)).

Противпожарна обука, евакуација и прва помош

Ова е одделна група обврски, со сопствени правила. Работодавачот мора да донесе безбедносни мерки против пожар и мерки за прва помош и евакуација (член 17 алинеи 3 и 4), а во зависност од природата на работниот процес — да организира евакуација, спасување и прва помош, да ги оспособи лицата што ќе ги спроведуваат и да им ја стави на располагање потребната опрема (член 24 ставови (2) и (3)).

Клучниот број што најчесто се пропушта: на секое работно место и во работни простории во кои истовремено работат до 20 вработени, најмалку еден од нив мора да биде оспособен и одреден за давање прва помош, за гасење пожар, евакуација и спасување — а над тој број, на секои 20 вработени најмалку уште по еден (член 24 став (6)).

Планот за евакуација и спасување мора да биде утврден, сите вработени да бидат запознаени со него, а врз основа на планот да се спроведуваат практични вежби најмалку еднаш на две години (член 24 став (4)). Обуката за прва помош ја организира и спроведува овластената здравствена установа со дејност медицина на трудот (член 20).

Работодавачот треба да склучи договори со специјализирани правни субјекти за услуги како прва помош, итна медицинска помош, активности за евакуација и спасување и противпожарна заштита (член 24 став (7)) — необезбедувањето на тие договори е прекршок (член 56).

Ако ви треба конкретна поддршка, тука влегуваат противпожарната обука и изработката на план за евакуација.

Работа на висина — посебна приказна

Работата на височина не се покрива со општата обука. Три одредби ја издвојуваат:

1. Пристап само за обучени. Работодавачот мора да обезбеди пристапот до работните места изложени на специфична и сериозна опасност да е дозволен само на вработените што добиле посебни упатства за работа на такви места (член 14 став (1)).
2. Здравствена способност. Вработен може да работи во услови на зголемена опасност — меѓу кои изрично е наведена работа на височина или на длабочина — само врз основа на проценка на овластена здравствена установа со која се потврдува неговата способност за таа работа (член 40).
3. Правила за градилишта. Правилникот за минималните барања за безбедност и здравје при работа на привремени и мобилни градилишта („Службен весник на РМ" бр. 105/08) бара паѓањето од височина физички да се спречи со цврсти огради, платформи или сигурносни мрежи, а кога тоа не е можно поради природата на работата — да се користат појаси или други средства за безбедност со закотвување. Истиот правилник бара опремата за кревање и машините за ископ да ги ракуваат квалификувани работници што се здобиле со соодветна обука.

Во проценките на ризик што ги изработуваме, работното место „работник на висина" редовно се класифицира како висок и неприфатлив ризик. Затоа обуката за работа на висина се води како одделна обука, со сопствена програма и сопствена евиденција.

Што содржи уверението и колку важи

Уверението е доказ дека обуката е спроведена и е меѓу првите документи што трудовиот инспектор ги бара по проценката на ризик. Задолжителен образец за него не е пропишан. Законот ја уредува обуката по содржина — програма, теоретски и практичен дел, испити и проверка на секои три години (член 31) — но не пропишува форма на документ што се издава на вработениот. Пропишани обрасци постојат само за документите на стручното лице: формата и содржината на уверението за положен стручен испит се утврдени со посебен правилник („Службен весник на РСМ" бр. 239/25, кој го замени претходниот од бр. 18/21), а формата на потврдата за бодови од обуките за стручно усовршување — со правилникот во „Службен весник на РСМ" бр. 238/25. Тоа се документи на стручњакот, не на вработениот.

Затоа образецот го обликува работодавачот. Во практика уверението е документ по вработен и ги содржи податоците за вработениот и работното место, видот и содржината на обуката според програмата, датумот на спроведување, кој ја спровел обуката и потписите.

За рокот на важност постои честа заблуда. Законот за безбедност и здравје при работа не пропишува датум на истекување на уверението за обука на вработен. Наместо тоа, обврската се обновува од настан: нова обука е потребна при преместување, при нова технологија или средства за работа и при секоја измена на работниот процес (член 31 став (1)), а за работните места со зголемена опасност — проверка на оспособеноста на секои три години (член 31 став (5)). Практично: уверението важи додека траат условите под кои е издадено.

Не заборавајте ја евиденцијата. Работодавачот е должен да води евиденција за стручното обучување и оспособување на вработените за безбедна работа, а таа ги содржи и сите технички документи, исправи, извештаи, наоди и мислења (член 37); начинот на нејзиното водење го пропишува министерот за економија и труд со правилник (член 37 став (3), изменет со „Службен весник на РСМ" бр. 74/25). Неводењето евиденција е посебен прекршок (член 56).

Казни

Износите се во денарска противвредност. За прекршоците од членот 58 на одговорното лице во правното лице му се изрекува глоба од 300 евра кај микро и мал, 400 евра кај среден и 500 евра кај голем работодавач; за прекршоците од членот 57 — 200, 350 и 450 евра соодветно. Ако глобата се плати во рок од осум дена од прекршочниот платен налог, се плаќа половина од износот (член 54 став (2)), а при повторување во рок од една година инспекторот со решение ја забранува работата во работната просторија во траење од 15 дена (член 54 став (3)).

Како можеме да помогнеме

РИ-Опуспроект изработува програми и спроведува обуки за безбедност при работа, противпожарна обука и специјализирана обука за работа на висина, заедно со евиденциите и уверенијата што ги бара инспекцијата. Ако не сте сигурни кои од вашите работни места бараат проверка на секои три години, тоа го покажува проценката на ризик. Пишете ни преку Побарај понуда со бројот на вработени по локација и ќе добиете план на обуки за целата година.

Статијата е информативна и не ја заменува стручната консултација. Прописите се менуваат — последно ажурирање: август 2026.