Секој работодавач мора да назначи едно или повеќе стручни лица за безбедност при работа — изречна обврска од Законот за безбедност и здравје при работа („Службен весник на РМ" бр. 92/07, со подоцнежни измени, последна во „Службен весник на РСМ" бр. 74/25). Обврската се исполнува на два начина: со сопствен вработен што положил стручен испит, или со ангажирање на надворешно овластено лице. Овој текст ги споредува двете опции.
Што точно бара законот
Законот ја утврдува обврската на две места: работодавачот обезбедува мерки за безбедност особено со назначување стручно лице (член 17), а за вршење на работите од областа на безбедноста мора да назначи едно или повеќе стручни лица (член 18 став (1)).
Бројот, видот и степенот на стручното образование ги одредува самиот работодавач, но не произволно — според организацијата, природата и обемот на работниот процес, бројот на вработените, смените и одделните работни единици (член 18 став (2)).
Стручното лице директно одговара пред работодавачот, кој мора да му обезбеди средства за работа, потполна самостојност, соодветно време, пристап до информации и можност за стручно усовршување (член 18 ставови (3) и (4)). Законот изрично забранува лицето да биде ставено во незавидна состојба поради своите активности (член 18 став (5)).
На локации каде работат двајца или повеќе работодавачи, тие писмено се договараат за заедничките мерки и назначуваат стручно лице за нивно спроведување (член 15).
Кога работодавачот може сам да ги врши работите
Стручните работи на безбедност ги врши работник со стручна подготовка за безбедност при работа или со друга подготовка адекватна на технолошкиот процес, или работодавачот користи надворешни услуги од овластени правни или физички лица (член 12 став (1)).
Клучната одредба е членот 6 став (1): работодавачот може да ги довери обврските на овластени лица ако не е во можност или нема соодветни стручни вработени и техничка опременост самостојно да ги извршува. Законот претпоставува сопствен капацитет, а аутсорсингот е легитимна алтернатива кога тој капацитет го нема.
Но има граница што многу фирми ја пропуштаат. Меѓу примарните обврски на стручното лице спаѓаат изготвување на стручна основа за изјавата за безбедност, редовни и контролни прегледи на хемиските, физичките и биолошките ризици, прегледи и испитувања на работната опрема и подготовка и спроведување на програми за обука (член 19 став (1)). Ставот (2) на истиот член вели дека стручното лице може да ги врши токму тие четири задачи само доколку ги исполнува условите од членот 46 од Законот — условите за кадар, организација и техничка опременост што ги пропишува министерот. Од мај 2026 година тие услови се пропишани со нов правилник и се сосема конкретни (види подолу) — едно назначено лице кај просечен работодавач не може самостојно да ги преземе.
Затоа распределбата обично изгледа вака: сопственото стручно лице го води внатрешниот надзор и евиденциите, а проценката на ризик, мерењата во работната средина и обуките ги изведува овластена организација со дозвола од Министерството за економија и труд (член 45 став (1)).
Важно: ангажирањето надворешна фирма не го ослободува работодавачот од одговорност (член 6 став (4)). Договорот ја пренесува работата, не и правната одговорност.
Услови за стручното лице и стручниот испит
Стручниот испит се полага заради проверка на потребното стручно знаење. Може да го полага лице кое (член 17-а):
- е државјанин на Република Северна Македонија и има живеалиште во неа;
- има високо образование од заштита при работа, технички или друг отсек што одговара на дејноста на работодавачот — четиригодишно високо образование или 300 кредити според ЕКТС;
- нема правосилно изречена забрана за вршење професија, дејност или должност додека траат последиците од забраната;
- има најмалку пет години работно искуство по дипломирањето во соодветната област.
| Елемент на испитот | Што пропишува законот | Член |
|---|---|---|
| Структура | Прв дел — теоретски (електронски тест); втор дел — практичен пример | 17-б |
| Обем на првиот дел | Најмалку 50 прашања со пет опции | 17-л |
| Растојание меѓу деловите | Вториот дел се полага најмалку 15 дена по успешното полагање на првиот | 17-к |
| Времетраење | По 120 минути за секој дел | 17-о, 17-п |
| Праг за положено | Најмалку 70% од предвидените позитивни поени, за секој дел | 17-о, 17-п |
| Термини | Испитот се спроведува најмалку два пати годишно | 17-ѓ |
| Уверение | Се издава во рок од 15 дена од завршувањето на испитот | 17-р |
Трошоците за полагање ги сноси кандидатот, освен ако институцијата каде е вработен не ги плати; ако уплатата не пристигне најдоцна 15 дена пред испитот, полагањето не се дозволува (член 17-ќ).
Што е ново во 2025 и 2026 година
| Пропис | Извор | Што менува |
|---|---|---|
| Закон за изменување на Законот за безбедност и здравје при работа | „Сл. весник на РСМ" бр. 74/25 | Надлежноста од Министерството за труд и социјална политика преминува на Министерството за економија и труд — за дозволите, испитот, регистарот и подзаконските акти |
| Програма за полагање на стручен испит за безбедност при работа | бр. 184/25 | Ново, поширочно градиво од 34 теми и обновена листа прописи и литература; ја заменува Програмата од 206/15 |
| Правилник за Регистарот на издадени уверенија | бр. 238/25 | Нов образец; регистарот се води и во хартиена и во електронска форма; впишувањето е најдоцна осум дена од издавањето или одземањето на уверението |
| Правилник за уверението за положен стручен испит | бр. 239/25 | Нов образец на уверението, А4 формат на бела хартија; го заменува правилникот од 18/21 |
| Правилник за начинот на бодување на обуките за стручно усовршување | бр. 238/25 | Утврдува колку бода носи активното и пасивното учество и го пропишува образецот на потврдата |
| Правилник за условите за вработените, организацијата, техничките и други услови за вршење стручни работи за БЗР | бр. 12-3112/1 од 13.5.2026 | Нови услови за фирмите со дозвола (член 46); го става вон сила претходниот правилник бр. 12-2422/1 од 5.5.2025 |
| Правилник за престанување на важењето на правилникот за условите за вршење стручни работи | „Сл. весник на РСМ" бр. 167/26 | Го става вон сила последниот остаток од стариот режим — правилникот од „Сл. весник на РМ" бр. 37/08 |
Двата документа од 2026 година одат заедно. Со правилникот од 13 мај 2026 година Министерството за економија и труд ги преуреди условите од членот 46, а со правилникот од бр. 167/26 го стави вон сила и правилникот од 2008 година што дотогаш сè уште стоеше во правниот поредок. Резултатот е еден важечки сет услови — и тој е напишан само за правни лица.
Условите се конкретни. Фирмата мора да има вработено најмалку три стручни лица со положен стручен испит, од областа на техничките науки и со најмалку пет години работен стаж во безбедноста при работа; барем едно со полно работно време, а останатите со неполно, но не помалку од 20 часа неделно (член 3). За мерење на биолошки штетности лицата се од биолошки, хемиски, биохемиски или медицински науки. Со три такви лица фирмата може да ги врши сите видови стручни работи, без посебен број лица по вид (член 11).
Покрај кадарот, се бара мерно-техничка опрема со важечки сертификат за калибрација од акредитирана лабораторија и работни простории: 20 m² за административно-технички работи, 15 m² за лабораториски испитувања и 25 m² за настава (членови 12 и 14).
Практична последица: уверенијата издадени по крајот на 2025 се на нов образец, а регистарот кај Државниот инспекторат за труд се води и електронски и се објавува на веб-страниците на МЕТ и ДИТ (член 17-у). Пред потпишување договор побарајте уверението на лицето и дозволата на фирмата.
Континуирано усовршување — обврска што се заборава
Стручното лице е должно во период од пет години да собере 100 бода преку учество на обуки за стручно усовршување (член 18-в). Според правилникот од „Службен весник на РСМ" бр. 238/25, активното учество како предавач носи 20 бода за една тема, а пасивното учество како слушател 10 бода за еден ден обука, во земјата или во странство. Организаторот издава потврда за стекнатите бодови на пропишан образец.
Дополнително, самото стручно лице мора најдоцна до 31 март во тековната година да го извести Државниот инспекторат за труд за вкупниот број бодови стекнати во претходната година (член 18-г став (2)). Ова е обврска на лицето, но во практика фирмата е таа што треба да ја има во календарот — и да го плати времето и трошокот за обуките, бидејќи работодавачот е должен да овозможи обука и стручно усовршување (член 18 став (4)).
Споредба: сопствен вработен наспроти надворешна овластена фирма
| Критериум | Сопствен вработен | Надворешна овластена фирма |
|---|---|---|
| Трошок | Плата и придонеси целогодишно, плус испит, обуки за 100 бода и литература — фиксен трошок без оглед на обемот | Договорен надоместок сразмерен на обемот; законот пропишува само најниски износи за поединечни стручни работи („Сл. весник на РСМ" бр. 275/19) |
| Достапност | Секојдневно присуство на лице место, го знае процесот и луѓето, реагира веднаш при инцидент | Присуство по договор и по повик; при итен случај зависи од договорената достапност |
| Широчина на експертиза | Едно лице со едно уверение; за мерења, испитување опрема и специјализирани обуки пак се ангажира надворешна фирма | Тим со различни профили и опрема; покрива проценка, мерења, обуки и испитувања под еден договор |
| Правни ограничувања | Не смее самостојно да ја изработи проценката на ризик, мерењата, испитувањата на опремата и програмите за обука ако работодавачот не ги исполнува условите од членот 46 — а од мај 2026 тие бараат три стручни лица, опрема и простории | Има дозвола од Министерството за економија и труд за проценка на ризик, тестирање на опрема, концепт на изјава за безбедност, програми за обука и периодични мерења (член 45 став (1)) |
| Одговорност | Директно одговара пред работодавачот (член 18 став (3)); прекршочната одговорност останува кај работодавачот и одговорното лице | Овластените лица се одговорни за извршувањето на договорените обврски (член 6 став (3)), но работодавачот не се ослободува од својата одговорност (член 6 став (4)) |
| Континуитет | Ризик од прекин при отсуство, боледување или заминување — обврската останува непокриена | Континуитет обезбеден со тим; отсуството на едно лице не ја прекинува услугата |
| Објективност | Внатрешен вработен тешко се спротивставува на раководството | Надворешниот наод е поформален и полесно се брани пред инспекција |
Кога која опција има смисла
Сопствено стручно лице се исплати кај поголеми производствени и градежни фирми, со повеќе смени, повеќе локации или континуиран технолошки ризик, каде некој мора да е присутен секој ден.
Надворешна овластена фирма е логичниот избор кај микро, мали и средни работодавачи и кај административни и услужни дејности, каде обврските се сведуваат на периодични документи, обуки и прегледи.
Комбиниран модел е најчестиот: сопствено назначено лице за секојдневниот надзор и евиденциите, и договор со овластена организација за работите што бараат дозвола и опрема.
Казни
| Прекршок | Микро и мал | Среден | Голем |
|---|---|---|---|
| Не назначил едно или повеќе лица одговорни за безбедност при работа (член 17 алинеја 1) | 300 – 400 € | 600 – 800 € | 800 – 1.000 € |
| Не ангажирал овластена здравствена установа за стручни задачи за здравје при работа (член 17 алинеја 2) | 300 – 400 € | 600 – 800 € | 800 – 1.000 € |
Износите се во денарска противвредност. На одговорното лице во правното лице му се изрекува глоба од 200 евра кај микро и мал, 350 кај среден и 450 кај голем работодавач, а на работодавач — физичко лице 250 евра (член 57). Ако глобата се плати во рок од осум дена од платниот налог, се плаќа половина (член 54 став (2)).
Како можеме да помогнеме
РИ-Опуспроект е овластена организација за вршење стручни работи од безбедност при работа. Можеме да ја преземеме целата функција на стручно лице за БЗР или да работиме заедно со вашето назначено лице — со проценка на ризик, обуки и мерења во работната средина. Испратете ни ги дејноста и бројот на вработени преку Побарај понуда.
Статијата е информативна и не ја заменува стручната консултација. Прописите се менуваат — последно ажурирање: август 2026.
Статијата е информативна и не ја заменува стручната консултација.
